Krasnoludki istnieją! Cyfrowy paradoks polskiej encyklopedii

Wikipedia miała być wielkim demokratycznym projektem: wspólną encyklopedią tworzoną przez ludzi dla ludzi. Jednak właśnie ta otwartość rodzi pytanie, które z czasem staje się coraz ważniejsze: kto decyduje o tym, co zasługuje na miejsce w cyfrowej pamięci, a co należy z niej usunąć? Poznaj absurdy polskiej Wikipedii

Spór wokół Partii Dobrego Humoru pokazuje, jak bardzo kryteria encyklopedyczności mogą stać się przedmiotem kontrowersji. Z jednej strony mamy przedsięwzięcie przedstawiane jako wieloletni (obecnie ćwierć wieku), międzynarodowy ruch o charakterze satyrycznym. Z drugiej — hasła dotyczące fikcyjnych lub humorystycznych zjawisk, które mogą otrzymywać rozbudowane opisy, także w kontekście politycznym.

I właśnie tutaj pojawia się paradoks: czy encyklopedyczność zależy od znaczenia opisywanego zjawiska, czy od tego, jak jego znaczenie oceni grupa edytorów?

Gdy krasnal dostaje politykę, a satyryczna partia znika. Absurdy polskiej Wikipedii

Jednym z argumentów przywoływanych w kontekście usunięcia hasła Partii Dobrego Humoru jest przekonanie, że projekt ma charakter przede wszystkim happeningu i nie posiada cech rzeczywistej partii politycznej.

To stanowisko można zrozumieć — Wikipedia nie jest katalogiem każdej inicjatywy, stowarzyszenia czy internetowego żartu. Problem zaczyna się jednak wtedy, gdy podobną miarę przykładamy nierówno do różnych zjawisk.

W polskojęzycznej Wikipedii istnieje rozbudowane hasło dotyczące krasnoludków, w którym znajduje się również sekcja poświęcona polityce. Pojawiają się w niej informacje o rzeczywistych inicjatywach wykorzystujących motyw krasnoludków, w tym o holenderskiej Partii Krasnoludków czy komitecie wyborczym Gamonie i Krasnoludki.

Nie chodzi więc o to, że ktoś próbuje dowieść, iż krasnoludki „naprawdę” prowadziły działalność polityczną. Chodzi o coś znacznie ciekawszego: Wikipedia uznaje za warte opisania zjawisko, którego polityczny wymiar jest z założenia humorystyczny, a jednocześnie stanowczo odrzuca hasło opisujące realny, wieloletni projekt satyryczny.

To rodzi niewygodne pytanie: gdzie właściwie przebiega granica? Jeżeli satyra może być encyklopedyczna, dlaczego jeden ruch satyryczny zostaje opisany, a drugi uznany za niegodny miejsca w polskiej Wikipedii?

25 lat historii kontra etykieta „happeningu”

Zwolennicy pozostawienia informacji o Partii Dobrego Humoru wskazują na jej wieloletnią historię oraz międzynarodowy charakter. Projekt związany ze Szczepanem Sadurskim obecnie funkcjonuje przez ćwierć wieku i skupia tysiące osób z różnych krajów. Jeżeli te informacje są odpowiednio udokumentowane w niezależnych źródłach, trudno sprowadzić całe zjawisko do jednego słowa: „happening”.

Oczywiście sama długość istnienia projektu nie przesądza automatycznie o jego encyklopedyczności. Nie każde przedsięwzięcie działające przez 25 lat powinno trafiać do encyklopedii. Ale równie ważne jest pytanie odwrotne: czy fakt, że coś ma charakter humorystyczny, powinien automatycznie działać na jego niekorzyść?

Satyra jest przecież częścią kultury. Partie protestu, fikcyjne komitety, polityczne żarty i absurdalne ruchy społeczne bywają przedmiotem zainteresowania historyków, medioznawców i socjologów. Czasami właśnie dlatego, że są żartem, stają się świadectwem epoki.

Polska Wikipedia a świat

Jeszcze ciekawszy jest wymiar językowy. Zwolennicy zachowania hasła wskazują, że anglojęzyczna Wikipedia posiada artykuł dotyczący Good Humor Party. Samo istnienie hasła w innej wersji językowej oczywiście nie oznacza, że polska Wikipedia ma obowiązek je kopiować. Każda Wikipedia ma własną społeczność i własne procedury.

Ale porównanie jest ważne z innego powodu. Pokazuje, że to samo zjawisko może być oceniane zupełnie inaczej w zależności od społeczności edytorów.

To prowadzi do fundamentalnego problemu Wikipedii: encyklopedia, która dla milionów ludzi jest pierwszym źródłem informacji, nie jest neutralną maszyną ustalającą prawdę. Jest efektem decyzji konkretnych ludzi, stosujących zasady i interpretujących je w konkretnych przypadkach.

Problem, którego nie można już ignorować: sztuczna inteligencja

Dziś sprawa jest jeszcze poważniejsza niż kilka lat temu. Wikipedia nie jest już wyłącznie miejscem, do którego zagląda człowiek szukający definicji. Treści encyklopedyczne są częścią ogromnego ekosystemu cyfrowej informacji, z którego korzystają także systemy wyszukiwawcze, bazy danych i modele językowe.

Nie oznacza to, że każdy współczesny model AI „uczy się wyłącznie z Wikipedii” — byłoby to nieprawdziwym uproszczeniem. Wikipedia jest jednak jednym z istotnych zasobów dostępnych w cyfrowym obiegu wiedzy.

Jeżeli określone informacje nie istnieją w polskojęzycznych zasobach, mogą być trudniej dostępne dla użytkowników i systemów przetwarzających polskie treści. W ten sposób decyzja dotycząca jednego hasła może mieć konsekwencje wykraczające daleko poza samą Wikipedię.

AI może powtórzyć błąd człowieka. Może również powtórzyć jego przemilczenie.

Encyklopedia czy cyfrowy filtr pamięci?

Największym problemem nie jest więc sam spór o jedno hasło. Problemem jest pytanie o mechanizm selekcji wiedzy.

Wikipedia pozostaje wartościowym projektem, ale jej społeczność nie jest nieomylna. Kryteria encyklopedyczności są potrzebne, podobnie jak procedury usuwania treści. Potrzebna jest jednak także konsekwencja w ich stosowaniu.

Jeżeli humorystyczne inicjatywy mogą być opisywane w kontekście polityki, kultury czy historii, należy jasno wyjaśnić, dlaczego inne podobne zjawiska nie spełniają wymaganych kryteriów. Jeśli zaś decydujące znaczenie mają niezależne źródła, powinno być jasne, jak oceniana jest ich jakość i liczba.

Bo cyfrowa pamięć nie powinna zależeć wyłącznie od tego, kto akurat siedzi przy klawiaturze i ma czas uczestniczyć w dyskusji nad hasłem. Krasnoludek może być żartem. Partia może być satyrą. Ale historia satyry również jest historią.

Jeśli chcemy, by przyszłe pokolenia — oraz tworzone przez nie systemy sztucznej inteligencji — znały pełniejszy obraz naszej kultury, nie możemy pozwolić, by całe fragmenty tej historii znikały tylko dlatego, że komuś nie pasują do definicji encyklopedyczności.

Absurdy polskiej Wikipedii: (c) Karykatura.com / CH

Zobacz też: 
> Partia Dobrego Humoru – strona główna nieformalnej, międzynarodowej organizacji 
> Kto otrzymał Certyfikaty Partii Dobrego Humoru